"Ludzka tarcza" chroni szakale przed wilkami

Szakal złocisty jest jednym z tych południowych gatunków, które stopniowo rozprzestrzeniają się w Europie ku północy. Obecnie szakale występują głównie w Europie południowo-wschodniej i środkowej, choć widuje się je również w Hiszpanii, a ostatnich latach również na Białorusi, Estonii, a nawet w Danii i Finlandii. Widywane są także w Polsce. Większość to osobniki migrujące, a rozród w obszarze naturalnej ekspansji jest rzadko notowany. Przypadek taki (parę ze szczeniętami i same szczenięta) udokumentowano w pobliżu rzeki Nogat (pow. sztumski) i opisano w 2020 r. na łamach "Mammalian Biology".

Wyjaśniając przyczyny ekspansji szakali, naukowcy wskazują różne powody: ocieplenie, zmianę użytkowania gruntów czy brak dużych drapieżników.

Wilki, które mają nad szakalami przewagę w polowaniach, a dodatkowo same na szakale polują - były dawniej powszechne w całej Europie. Ale trwające stulecia prześladowania tego gatunku, a jednocześnie rozrost populacji ludzi sprawiły, że wilki wycofały się z wielu dawnych terenów.

Prowadzone w Ameryce Północnej badania wykazały, że nieobecność wilków (do której doprowadziły działania człowieka) jest korzystna dla kojotów - amerykańskich drapieżników podobnej wielkości i wymagań ekologicznych co szakale. Jednak to, czy podobna dynamika dotyczy gatunków z Europy, nie było jasne.

Tematowi szakali w Europie przyjrzał się Nathan Ranc z Uniwersytetu Tuluzy (Francja) i Uniwersytetu Kalifornijskiego (USA) oraz jego współpracownicy z Europy, USA i Australii. Analizowali oni dane na temat odgłosów szakali. Dane na ten temat zebrano w latach 2001-2017 w niemal dziewięciu tysiącach lokalizacji w 13 krajach Europy. Badacze wskazali kilka czynników, które wiązały się z obecnością szakali - był to skrócony czas zalegania pokrywy śnieżnej, obecność zadrzewień łączących większe kompleksy leśne oraz bliskość zbiorników wodnych.

Najsilniejszym czynnikiem przeciwdziałającym obecności szakali była obecność wilków. W praktyce oznacza to, że spotkanie szakala jest najbardziej prawdopodobne tam, gdzie nie ma wilków, zaś najmniej jest ono prawdopodobne w sercu terytoriów wilczych watah.

Wydaje się jednak, że ten tłumiący wpływ obecności wilków słabnie w pobliżu ludzkich osiedli. To przemawia za koncepcją "ludzkiej tarczy" - takiego układu, w którym pewne gatunki trzymają się bliżej ludzi, gdyż drapieżniki takich właśnie miejsc unikają.

Analizy danych potwierdziły tę hipotezę: szakale unikają okolic zabudowanych w regionach, gdzie wilków brak. I jednocześnie potrafią się pojawiać w pobliżu ludzi w regionach, gdzie wilki są obecne.

Autorzy badania dodają, że choć odnawianie się populacji wilka w Europie może ograniczyć teoretyczne granice zasięgu szakali - to trwała obecność ludzi ("efekt ludzkiej tarczy") w połączeniu ze zmianami klimatu i zmianą wykorzystania ziemi może ekspansję ułatwić. Warunki, które pasują szakalom, ma nawet trzy czwarte Europy. Teoretycznie szakale mogłyby więc zająć nawet 75 procent kontynentu - niemal sześć razy więcej, niż wynosi obecny obszar ich występowania - podsumowują autorzy badania opublikowanego w "Nature Ecology & Evolution".