Nagrody Nobla 2019

Taka sytuacja zdarza się nieczęsto. Tegoroczna Nagroda Nobla z fizyki została przyznana za dwa różne projekty badawcze. Nie dość, że nie mają one ze sobą nic wspólnego, to na dodatek dzieli je od siebie kilkadziesiąt lat.

Fizyka i astronomia

NOBEL ZA PRACE TEORETYCZNE DOTYCZĄCE WCZESNEGO WSZECHŚWIATA ORAZ ZA ODKRYCIE PLANETY POZASŁONECZNEJ, KTÓRA OKRĄŻA GWIAZDĘ PODOBNĄ DO SŁOŃCA.

Taka sytuacja zdarza się nieczęsto. Tegoroczna Nagroda Nobla z fizyki została przyznana za dwa różne projekty badawcze. Nie dość, że nie mają one ze sobą nic wspólnego, to na dodatek dzieli je od siebie kilkadziesiąt lat.

Połowa nagrody została przyznana kanadyjskiemu astrofizykowi Jamesowi Peeblesowi, który w latach 60. i 70. XX w. zajmował się teoretycznymi wyliczeniami dotyczącymi początków naszego wszechświata. Druga połowa została przyznana wspólnie szwajcarskim astronomom Michelowi Mayorowi i Didierowi Quelozowi za odkrycie pierwszej planety, która okrąża obcą gwiazdę podobną do Słońca.

Prace Jamesa Peeblesa dotyczyły mikrofalowego promieniowania tła. To w pewnym sensie echo Wielkiego Wybuchu – promieniowanie, które jest pozostałością po wczesnych etapach rozwoju wszechświata, po czasach, w których cała materia była plazmą. Analizując je, w pewnym sensie cofamy się w czasie i oglądamy zdjęcie wszechświata z okresu dziecięcego. James Peebles w połowie lat 60. teoretycznie wyliczał parametry tego promieniowania. Samo promieniowanie – oprócz tego, że daje wgląd we wczesną historię wszechświata – jest potwierdzeniem teorii Wielkiego Wybuchu. Choć wtedy, gdy Peebles czynił swoje obliczenia, od odkrycia Hubble’a mijało już ponad 40 lat, to jednak koncepcja utrzymująca, że początkiem wszechświata był Wielki Wybuch, wcale nie była powszechnie przyjmowana. Potwierdzenie istnienia mikrofalowego promieniowania tła było ostatnim gwoździem do trumny starych przekonań. Tegoroczny noblista przyłożył więc rękę do potwierdzenia Teorii Wielkiego Wybuchu. Teoretycznie pokazał, że wszechświat w momencie narodzin był bardzo gęsty i od początku swojego istnienia rozszerza się. Dzisiaj wiemy, że ta ekspansja przyspiesza. Nie wiedzielibyśmy tego, gdyby promieniowanie tła nie zostało wykryte. Stało się to możliwe dzięki wyliczeniom tegorocznego noblisty, prof. Jamesa Peeblesa.

Ale to tylko połowa nagrody. Druga połowa została przyznana dwom astronomom z Szwajcarii, którzy w 1995 r. odkryli planetę krążącą wokół gwiazdy podobnej do Słońca. To zaskakujący werdykt komitetu noblowskiego, bo odkrywcą pierwszej pozasłonecznej planety jest Polak, prof. Aleksander Wolszczan. Jego jednak nie nagrodzono.

Pierwsza planeta poza Układem Słonecznym została odkryta w 1992 r. (data publikacji wyników), a odkrycie tegorocznych laureatów nastąpiło trzy lata później. Dzisiaj znamy kilka tysięcy planet poza tymi, które są w naszym układzie, a szacunki mówią, że tylko na Drodze Mlecznej jest ich kilkaset miliardów. I choć przez setki lat wydawało się, że we wszechświecie jest tylko jeden układ planetarny, tegoroczni nobliści udowodnili, że to nieprawda. Ich odkrycie pokazało coś jeszcze, a mianowicie to, że układy planetarne mogą być różne. Dotychczas znaliśmy tylko jeden. Dzisiaj znamy ich setki. Nie wszystkie wyglądają jak nasz. Niektóre – zgodnie z naszą wcześniejszą intuicją – nie powinny istnieć. Właśnie taki układ planetarny odkryli tegoroczni nobliści. Olbrzymia planeta, gazowy gigant, krąży w nim bardzo blisko swojej gwiazdy.

Przed tym odkryciem uważaliśmy, że gazowe giganty poruszają się wokół swoich gwiazd w dużej odległości. Dla porównania, Jowisz krąży wokół Słońca w odległości około 780 mln km, podczas gdy w przypadku odkrytej przez noblistów planety ta odległość wynosi 8 mln km, a więc jest stukrotnie mniejsza. Tak blisko Słońca – w naszym układzie – nie znajduje się nawet Merkury. Ta najbliższa planeta naszego układu okrąża Słońce w odległości 58 mln kilometrów.

Gazowe giganty krążące tak blisko swoich gwiazd od tego odkrycia nazywa się „gorącymi Jowiszami”. Temperatura ich atmosfery może sięgać 1000 st. Celsjusza.

Tomasz Rożek

«« | « | 1 | 2 | 3 | » | »»

aktualna ocena |   |
głosujących |   |
Pobieranie.. Ocena | bardzo słabe | słabe | średnie | dobre | super |

Wiara_wesprzyj_750x300_2019.jpg